Халимагийн эмгэнэл.

Оросын эзэнт улсад 1917 онд В.И.Ленин Октябрийн хувьсгалыг удирдан засгийн эрхэнд гарахад түүнийг нэгэн халимаг генерал эсэргүүцэн босов. Энэ бол Оросын түр засгийн газрын Батлан хамгаалахын сайд асан генерал Л.Г.Корнилов буюу халимаг нэр нь Лавгаа /Лхагва/ Гилжирович Дэлдэнов гэгч эр байлаа.Дэлдэн овогтой Гилжирийн Лавгаа гэгч генерал оросын цагаан армийг үүсгэн байгуулж, улаан оросын эсрэг тэмцлийг удирдсан бөгөөд түүний удирдлага дороос Деникин, Колчак, Врангель зэрэг хожмын цагаантны жанжнууд тодрон гарчээ.Л.Г.Корнилов буюу Л.Г.Дэлдэнов гэгч энэ халимаг генералыг дэмжсэн үй олон халимагууд 1918 онд Европ руу амь дүйж зугатан гарцгаасан юм. Энэ явдлаас үүдэн 1918 оноос 1958 оны хооронд 40 гаруй жилийн хугацаанд халимагууд оросуудад ад үзэгдэн үндэс угсаагаараа доромжлогдон олон мянгаараа хядуулах болсон юм.Гэхдээ хаант Оросын үеэс ч халимагуудад харгис бодлого ил далдаар явуулж иржээ.1913 онд Оросын эзэн хаан II Николай хэлэхдээ:-Монголчууд Орос орны судас болсон Ижил мөрний хөвөөг эзэгнэн амьдарч байна. Ижил мөрний татаруудаас болгоомжлох нь зүйтэй боловч тэднээс илүү их гамшиг тарьж, аюул учруулж мэдэх нь жинхэнэ монголчууд байгаа билээ. Энэ бол халимагууд.

Mэдэгдэл...

Өвөр Монголын залуусаас Монгол улсын элэг нэгт ахан дүүстээ хандаж дараах мэдэгдлийг хийж байна.

Жич: Соёлын өв, хэл аялга, байгал нүүдлийн соёл иргэншилийн тухай

 1. Соёлын өвийн тухай.

Сүүлийн хэдэн жил Хятадын засгийн газраас зохион байгуулалтай Монгол үндэстний соёлын биет болоод биет бус өвийг сэргээн засварлах, хамгаалах гэсэн нэрээр Хятадын соёлын өв болоод дэлхийн соёлын өвд бүртгүүлэх нь ихэслээ.

Үүний далд санаа нь Монгол улсын иргэд ба өвөр Монголчуудын  дунд яс хаях, үл ойлголцох, үзэн ядах үзлийг бий болгох санаа агуулж байна гэж бид үзэж байна.

Өвөр Монголчууд бид хэзээд Монгол улсдаа элэгтэйн дээр хэзээ ч соёл, түүх, шашны үнэт өвийг Хятадын гарт атгуулах санаа үгүй ээ.

Халимагийн эмгэнэлт түүхээс...

Оросын эзэнт улсад 1917 онд халимаг угсааны В.И.Ленин Октябрийн их хувьсгалыг удирдан засгийн эрхэнд гарахад түүний эсрэг нэгэн халимаг генерал эсэргүүцэн босов.Энэ бол Оросын түр засгийн газрын батлан хамгаалахын сайд асан Л.Г.Корнилов генерал буюу халмиаг нэр нь Лавгаа /Лхагва/ Гилжирович Дэлдэнов гэгч эр байлаа.Дэлдэн овогтой Гилжирийн Лавгаа гэгч генерал оросын цагаан армийг үүсгэн байгуулж улаан оросын эсрэг тэмцлийг удирдсан бөгөөд түүний удирдлаганд дор Деникин, Колчак, Врангель зэрэг хожмын цагаантны жанжнууд тодрон гарчээ. Л.Г.Корнилов буюу Л.Г.Дэлдэнов гэгч энэ халимаг генералыг дэмжсэн үй олон халимагууд 1918 онд Европ руу амь дүйж зугатан гарцгаасан юм.

Зохиолч, багш Хуучинхүү яагаад бузар Хятадуудад тамлагдах болов...???

Өвөр Монголын эрх чөлөөний төлөө, Монгол үндэстний төлөө санаагаа зовоож уран бүтээл туурвиж явсан энэ эгэлхэн эх хүнийг Хятадууд яагаад ингэж аймшигтай тамлан зовоож хорьж цагдах болов...?
Элэг нэгт ахан дүүсээс нь ингэж сорлон тамлан зовоож байж Монгол улсын ард түмний итгэлийг олж Монгол төртэй эдийн засаг, улс төрийн өндөр төвшинд хамтран ажиллах гэж байгаа Хятадуудын үнэн царайг өөрийн эрхгүй нулимж хаямаар...

Үндэстний тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны 100-н жилийн баярын мэнд хүргэе!(Өвөр Монголчуудаас)

Элэг нэгт эрхэм хүндэт Монгол ахан дүүстээ үндэстний тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласаны 100 н жилийн ойн баярын мэндийг нийт өвөр Монгол ах дүүсийн өмнөөс хүргэж байна.

Бидний Монголчууд!

Мөнх тэнгэрийн хүчин дор, их суу залийн ивээл дор Хүн бол ертөнцийн салшгүй нэгэн эд, эс гэдгээ ухамсарлан ойлгож байгалийн хуулинд захирагдаж явах нь туйлын ҮНЭН хэмээx хосгүй их оюун санаа, үзлийг бий болгосон, аугаа их түүхтэй ард түмэн билээ.

Энэ утгаараа, даян дэлхийн бүхий л ард түмнийг энэхүү шударга, үнэн үзэл санаанд захирагдахыг тулган шаардаж удаа дараа байлдан дагуулж байсан юм.

Тийм ч учраас хорвоо дэлхий Монголгүйгээр оршин тогтнох арга үгүй юм.

Өмнөд Монголчууд юу ярив? Анхааралтай үзнэ үү!

Бид өөрсдийн элэг нэгт Монгол ахан дүүсээ өнөөдрийг хүртэл сайн ойлгож чадахгүй л явна. Тэдний зовлонг бидэнд хамаагүй мэт хол хөндий бодох юм. 1000 хоёр мянган жилийн өмнө түүхийн хүрдэнд эргэж салж бутарсан еврэй үндэстэн нэгдэж нэгэн улс байгуулсан түүх саяхан. Бүүр саяхан хоёр Герман нэгдэж одоо 20жилийнхээ ойг сүрлэг сайхан тэмдэглэж байна. Харин бид одоо ердөө л 1947 онд бусдад газар нутагтайгаа булаагдсан говийн өмнөх Монголчуудаа ойлгож тэдэнтэйгээ Монгол үндэстнийхээ төлөө тэмцэх цаг нэгэнт болжээ. Тэд маань өглөө бүр тусгаар тогтносон Монгол улсынхаа төлөө цай сүүнийхээ дээжийг өргөж их хааныхаа хөргөнд мөргөдөг.

Хятадууд Өвөр Монголчуудаас маш их болгоомжилж байна

Хичнээн бослого тэмцэл бослого нь аргагүй их хүчинд дарагдаж, олон хүн баригдаж, хоригдож шалгагдаж, мөрдөгдөж байгаа ч өвөр Монголчууд маань зориг дүүрэн, итгэл ихтэй байгаа нь эдгээр зургаас тод харагдаж байна. Харин хятад цагдаа, цэргүүд маш их болгоомжилж айж, байгаа нь илт байна. Хийморь зоригоо сэргээж эрх чөлөөний төлөөх тэмцлээ өшөө бүүр зохион байгуулалтай, зоримог, олуулаа хийж амжилтанд хүрэх нь тодорхой буй за!Шилийн гол аймагт өрнөсөн Монголчуудын эсэргүүцэл тэмцлийн дараа, аймгийн төв Шилийн хотын хойт хэсэгт орших Овоог тахиж буй гэрэл зургуудийг facebook дэх Өвөр Монгол нөхөд нийтэлжээ.

Хятад цагдаа нар бяцхан Монгол охиныг дайрч 2 хөлийг нь няцалжээ.

Баруун Үзэмчин хошууны иргэн Мэргэн эрсэднээс хойш нутгийн малчид нэгдэн эсэргүүцлийн жагсаал хийсэн билээ.Хошуу засаг цагдаа цэрэгтэй нийлж тэрхүү жагсаалыг хүчээр тарааж багагүй хүнийг зодож бэртээн баривчилсан.Ийнхүү малчин ээж аавыгаа нутаг усаа өмгөөлөн сургуулийн бяцхан хүүхдүүд багш нарынхаа хориог үл тоон хашаа даван зугтааж жагсаал хийсэн.Хятад цагдаа нар мөн л хүүхэд гэж бодолгүй бяцхан охиныг машинаар дайрч унаган 2 хөлийг няцалжээ. Охины бие тун тааруу байгаа бөгөөд хятадууд тухайн хошууны интернетийг таслаж, улмаар цэрэг цагдаагийн хатуу хяналтанд байлгаж байна.Байдал хэдий хүнд байгаа ч өвөр Монгол залуус өөрсдийн бүхий л боломжийг ашиглаж гадаад ертөнцөд тухайн орон нутагт болж байгаа үйл явдлыг мэдээлж дэлхийн томоохон хэвлэл, мэдээлэл, вэбсайтүүдад мэдэгдэж дөнгөсөн байна.

Хятадууд Өвөр Монголчуудыг бөөнөөр нь алж тамлаж байж эрхэндээ оруулсан ч бидний зориг мохоогүй, итгэл алдраагүй ээ.

Хятадаас монголчуудад тулгаж байсан фашист эрүү тамыг тоолж нэрлэхүйеэ бэрх. Жишээ нь: цахилгаан гүйлгэх, аманд нь хүний ялгадас цутгах, хэл дээр нь зүү шивэх, үсэнд нь тос цутгах, шархыг нь маажих, цам цамнуулах, халуунаар хавсаргах, улайссан галын хажууд удаан зогсоох, эрхий хуруунаас нь дүүжлэх, амьдаар нь булах, үргэлжид зогсоох, халгай бургасаар гуядах, өдөр шөнөгүй хүлэх, модон орон дээр 4 мөчөөс нь татан хүлж гавлах, нүүрсний гал дээр бөхийлгөн шарах, залгаагаар ус уулгах, нүүрсний цог дээр хөл нүцгэн гүйлгэх, хүзүүнээс нь хүнд юм дүүжлэх, нүцгэлэн ус цутгаж гуядах, тахимд нь мод хавчуулан хэдэн хүн ээлжлэн гишгэх, эмэгтэй хүний бэлэг эрхтэнд

Хятадууд Өвөр Монгол залууг хүнд даацын машинаар санаатайгаар дайрч алсан хэрэг гарав.

2011оны 5 сарын 10 нд Өвөр Монголын Шилийн гол аймгийн Үзэмчин баруун хошууны малчин Мэргэн , нутаг бэлчээрээ хамгаалах гэж байгаад Хятадын нүүрс тээвэрлэж яваа машинд дайруулж нас барсан хэрэг гарав. Чун Чэнг Групп-н нүүрс тээвэрлэдэг цуваа нь, үзэмчин нутгаас хүнд даацын машинаар нүүрс тээж явахдаа малчдын бэлчээрээр дур мэдэн давхин хэдэн арван зам гаргаж хонь малыг нь хүртэл дайрч алсан хэрэг байнга гарах болсон байна.Үүнээс гадна өөр 2 ачааны машин нь хэрэг шалгахаар очсон нутгийн цагдаагийн машиныг бас хорьж зогсоох гэж оролдсон байна. Энэ хэргийг гарсны дараа дэлхийд тархан суугаа Монголчууд эсэргүүцэл дургүйцлээ илэрхийлсээр байна.

Монгол ястны уухай биднийг дуудаж байгаа босоцгоо!

“Босоцгоо Миний Өвөрмонгол...” дууг дуулсан Өвөр монголын оюутан залуусыг Хятадын цагдаа нар эрэн сурвалжилж
байгаа тухай нэтээс уншлаа. Миний хувьд тэр дуу ихэд таалагдсан хэдий ч тэдгээр залуус улс төрийн хэргээр ял сонсож хайран амьдралаа үрж магадгүй болсонд харамсах сэтгэл төрөв. Мөн доор нь бичигдсэн хоёр зуу хол давсан сэтгэдлийг хальт хараад ихэнх нь шовинист үзэл гаргаж,

Хөх хотод байгаа бүх Монголчуудад мэдэгдэх тунхаг

Монгол үндэстний эрх чөлөөн төлөө тэмцэгч Д.Мөрөн 2003 онд зуурдаар нас барсан билээ.Түүний бичиж үлдээсэн энэхүү нийтлэлийг анх удаагаа крилл үсгээр нийтлэж байна. Та бүхэн тухтай уншиж тунгаан болгооно уу!Монголчууд минь ухаарцгаа!!!


1995.12 сар Д.МөрөнЭзэн Чингисийн минь дархан сүлд та биднийг даллаж байна. Эрэлхэг Монголын сод хийморь та биднийг уриалж байна.
Мөхөх сөнөхийн түгшүүрт совин та биднийг сүрдүүлж байна. Мандал, мөхлийн босгонд ухаарцгаа, Монголчууд минь! Өвөг дээдсийнхээ хөшөөний өмнө ариун улаан цусаа асгаж бид тангараглая!
Үндэстнийхээ эрх чөлөө, хөгжил мандлын төлөө бид аливаагаа зориулья! 1947 онд эв хамт намын удирдлагын дор ардчилал, хүний эрхийн зарчмаар ӨМӨЗӨ байгуулагдсанаас хойш 50 жилийн турш соёл,

Одоогийн Өвөр монгол

Бид Өвөр Монголын тухай юу мэдэх билээ?Энэ асуултуудад жаахан ч болов хариулт өгөх санаатай хэсэг материал цуглуулснаа та бүхэнтэй хуваалцъя.Өвөр Монголын 3-н хошуугаар хамтдаа аялая!

Шулуун хөх хошуу бол түүхэн дээр монгол туурагатаны хөгжин мандсан, төр бар ьсан хүйс газрын нэг юм. Одоогийн Шулуун хөх хошууны нутаг бол мандсан төрийн Их Юан Улсын Хувилай Цэцэн хааны дээд нийслэлээ байгуулсан Шар тал жич Хурахын уулс, Хулан шарга даагын элс манхыг багтаасан өргөн уудам, өнөр баян тал нутаг болно. Одоо тус хошуу нь Өвөр монголын шилийн гол аймагт багтаж байна. Шулуун хөх хошуу бол өнөр баян үзэсгэлэн сайхан нутаг юм. Балар ой, битүү шугуй, алаг

Боржигин овгийн их нагац Буриад түмэн

Монгол угсаатны олон овог аймаг дотроо хэзээний л илүү сэхээлэг, ажилсаг зангаараа буриад түмэн “Алтаргана” наадмаа сайхан хийж өндөрлөлөө. Харин энэ жил монгол төр ухаалаг байж энэ наадмыг илүү хүндэтгэлтэй дээдэлж дэмжсэн нь сайн цаг айсуйн шинж ч юм болов уу даа. Гурван улс, олон газрын буриадууд манай Ерөнхий Сайд наадмыг нээж, боловсролын яам хамтарч хийсэнд тун ч талархалтай байх шиг. Цааш цаашдаа ч гурван улсад хуваагдан зовсон зуун жилийг амсан өндийж байгаа монгол түмний хувь заяаны нэгэн тусгал болсон буриад түмний наадам зөвхөн наадам төдий биш амьдрал, ажил хэрэг, соёл хэлний их нэгдлийнх нь зөв эхлэл болох буйзаа. Анх буриад дууны наадам гэж эхэлсэн энэ наадам монголын бусад овог аймгийнхны хувьд үлгэр дууриал ч болж байна.

Буриад Монгол минь!

Зуун жилийн өмнө цугтаа бид тэмцээд ялсан
Зоригт Монголын эрс ингэж дуусаж болохгүй
Өмхий хужааг өшиглөөд бид босно
Өргөн Монгол орноо хар хужаагаас цэвэрлэнэ
Гурван Монголын эвийг тархиндаа бид зангидна
Гурван голын эхийг бусдаас бид харамлана

Зорилго нь бүтээд ялбал бид уулзана
Нүүрэндээ багтай хужаатай биш оростой биш
Нүдэндээ галтай Монгол ахан дүүстэйгээ уулзана
Тусгаар Монгол улсын туганд бид мөргөнө
Туулын тунгалаг уснаас амталж сэтгэлээн тайлна
Тэгэхэд гомдсон цөхөрсөн зүрх минь эдгэнэ
Тэр үед Монголоо гэсэн үзэл улам буцална
Хуваагдаж зовсон Монгол нэгдэх цагт
Хорвоо дэлхий Монголыг бишрэн танимхайрна
Орос хятадын урт гарыг Монголын зүрхнээс салгаж
Олон Монгол овог угсаатныг нэгтгэсэн Монгол гүрэн мандана
Гурван Монголын эвийг тархиндаа бид зангидна
Гурван голын эхийг бусдаас бид харамлана
Хөх Монголчуудын уухай тэнгэрт хүрдэг учиртай
Мөнх тэнгэрийн хүч Монголчуудыг ивээдэг жамтай

Алтай Улс

Газрын зураг дээрээс харвал Монгол Улсын хамгийн баруун захын хилийн дээр доор хоёр захад ижилхэн "Алтай" нэртэй засаг захиргааны нэгж байх бөгөөд нэг нь БНХАУ-д нөгөө нь ОХУ-д 1920-1945 оны хооронд бэлэглэсэн ч гэлтэй юу алдсан ч гэлтэй юу газар нутаг, хүн ард юм.

Одоогийн Алтай Улс нь 1922 оны 6-р сарын 1-с 1945 оныг хүртэл Алтай Крайгийн дотор "Ойрадын Өөртөө Засах Тойрог" гэж нэртэй байжээ.

Заавал унших үнэн тvvх

Ийм нэгэн материал олж уншаад сэтгэл эмзэглэхгүй байж чадсангүй. Одоогоос нэлээд хэдэн жилийн өмнө Өвөр Mонголоос Монголд дүрвэж орж ирсэн нэгэн залуу Өвөр Mонголчуудын өнөөгийн баян цатгалан мэт амьдралын хөшөгний цаадах далд нууцын тухай энэ нийтлэлд дурдсантай нэн төстэй түүхүүдийг хүүрнэж билээ. Монгол Үндэстэн Бидний үеийн үед түгшиж, болгоомжилж, улайран тэмцэж ирсэн түүх бол ердөө л өмнөд хөрштэйгээ хийсэн тэмцэл байдаг. Бид дайсагнагч сэтгэхүйтэйдээ ч бус, сөргөлдөгч эрх ашигтайдаа ч бус, ерөөсөө л тэгэж тэмцэхгүй л бол болдоггүй байсныг эдгээр бодит түүхүүд сануулна. Харин одоо, өнөө цаг үед, эсвэл маргааш юу болох гээд байна вэ, бүү мэд. Гагцхүү энэ бодит түүхийг маш олон монгол хүн мэдэж, уншиж, санаж, сэрж байх болтугай хэмээн Танид илгээлээ.

Эзэн Чингисийн ууган хүү, Казах хаадуудын эцэг

Эзэн Чингисийн ууган хүү, Казах хаадуудын эцэг


Алдар нэр, албан тушаалын төлөө өрсөлдөн тэмцэхдээ бие биеийгээ гүтгэн доромжилж нэр хүндийг нь гутаан сэвтээдэг хачин оролдлого бол зөвхөн бидний эрин үед л гарч ирсэн шинэхэн зүйл биш, нүүдэлчдийн мах цусанд эрт дээр үеэс шингэсэн зан гэлтэй.

Өнөөгийн сурталчид бусад элдэв аргаа барахдаа нэрт улс төрчдийн хэн нэгнийг эрлийз хэмээн улайм цайм гүтгэдэг болсны адил Чингис хааны ууган хүү, монгол цэргийн нэрт жанжин Зүчийг мэргэд, хонгирадын эрлийз мэтээр гүтгэхийг оролдсоны цаад утга учрыг сайн ухварлан авч үзвээс түүний гол өрсөлдөгч болох хэрсүү зантай Цагаадайн амнаас гарсан үг ч юм уу "Монголын нууц товчооны" Зүчид дургүй зохиогчийн санаанаасаа зохиосон зүйл мэт бодогддог.

"Хөвгүүдийн минь ах Зүчи буй за" гэж их хаан өөрөө айлдварласан байтал Чингис, Зүчи хоёрын аль алинаас нь өө сэв хайж муулах, улмаар монголчуудыг гутаахыг эрмэлзсэн өш хонзонтой гадныхныг дагаж өөрсдийгөө доромжлохын оронд түүхийн үнэний гүнд нэвтрэхийг монгол түүхчид өөрсдөө нэг бодож цэгнэмээр юм.

Харийнхан тэдэнд дургүйцэхдээ заримдаа бүр Зүчийг эцэгээ алахыг завдсан, тэрний хариуд эцэг нь хүүгээ захиалгаар алуулсан мэтээр хов жив тарьсан байдаг. Хэрвээ тэр хоёр хоорондоо тийм ч муу байсан бол их хаан түүнд Эрчис мөрнөөс Уралын нурууг хүртэлх Дешт-кипчагийн асар их өргөн уудам нутгийг эзэмшүүлж өгмөөргүй байлаа. 1223 онд мөн нутаг дахь Хуланбасын хээр талд хуралдай хийхэд Зүчи эцэг Чингистээ энэ нутгийн ан гөрөөсөөс авахуулаад ариун нандин бүх үнэт зүйлийнхээ дээжээр бэлэг аваачаад өргөн барьж хуралдайд ёс төртэй очиж оролцохгүй байсан. Дараа нь Зүчийн хүү Бат хаан Өгөөдэйн бүх ажил үйлсийг хамжилцаад Хархорумын их хуралдайд уригдаж оролцох учиргүй байсныг санууштай. 1227 онд Зүчийн хулан авлаж яваад зуурдаар эндсэнийг хаан эцэг нь сонсоод,
"Далай гүнээсээ булингартваас
Даруй тунгаах Зүчи минь
Улиас гүнээсээ ойчвоос
Ухасхийн босгох Зүчи минь
Унагаа алдсан хулан шиг
Уйдаж харуусан хоцорлоо би
Дэгдээхийгээсээ салсан хун шиг
Дэмтэй хүүгээсээ хагацлаа би" гэж гашуудмааргүй сэн билээ. \Шүлгийг Зүчийн удмын эрдэмтэн Шот-Аман Валиханы бичлэгээс хөрвүүллээ\

Ингэхээс ч аргагүй, Зүчи, Бат нар дэлхийг байлдан дагуулж нүүдэлчдийг мөхлөөс аварсан Чингис хааны алдар дээр алдар нэмсэн түүний үнэн зоригт үе залгамжлагчид юм чинь.

Зүчийн цэргүүд Сибир, Алтай, Зүүнгар, Дорнод Туркстаныг номхотгоод Хятадыг эзлэхэд оролцсон. Хорезмийн жаран мянган цэрэгтэй тулалдсаар 1222 он гэхэд Дундад Азийн бүх хотыг эзэлж авсан Тэгээд хорвоогийн жам ёсоор өөрөө энд одоогийн Жезказган хотоос 45 км зайтай оршдог Улытав уулын энгэр, Хэнгэр голын эрэг дээр мөнх нойрссон байжээ.

Одоогоос 800 жилийн өмнөх уран барилгын яруу тод нэгэн жишээ болсон Зүчийн бунханыг бид 1992 оны намар үзэж сонирхсон билээ. Бунхны хананд хадгалагдсаар ирсэн бичиг тамгануудыг ажиглахад дөрвөлжин хэлбэртэй, 7х10 метр гаруй хэмжээтэй энэ байгууламжийг барьж байгуулахад 1228 онд огуз, аргун, кипчаг, хэрийд, найман, хангли зэрэг түүний харьяат байсан бүх овог аймгууд оролцсоныг илтгэж байна. Суурь нь газар дор тавигдаад шатаасан тоосго, шавар вараар маш бат бэх баригджээ. Хээ угалз, бичигтэй тоосгонууд нь 45х45 см хэмжээтэй. Тэдгээр тоосгоны ихэнхийг 1911 онд оросын нэгэн түшмэл хуулж аваад аль нэгэн музейд шилжүүлсэн юм гэнэ.Бунхан хоёр давхар 15 м өндөр суваргатай.

Зөвлөлт засгийн үед энэ бунханд шинжилгээ судалгаа хийж үзэхэд 220х70х120 м булшан дотроос модон авсанд хийсэн хүний шарилыг үзэхэд баруун гар нь байхгүй байсан гэнэ. Түүнийг судлаачид ан гөрөө хийж явахдаа хулангийн азарга дайрч шархадсаных гэж таамагласан ч бидний боддогоор бол эртний монгол ёсны дагуу тэр гарыг нь төрсөн газарт нь аваачиж нутаглуулсан байж болзошгүй. Бунхан доторхи нөгөө нэг булшийг Зүчийн их эхнэр, Ван ханы дүүгийн охин Бектумашийнх байх магадлалтай гэж үзсэн байна. Түүний доор дэвссэн тойпуунд араб үсэгтэй "ихбал "гэдэг үг байжээ. Уг хоёр бичгийн хэлбэр маяг адилавтар байдгийг бодоход монгол үг ч байж магадгүй.

Зүчийн түүхэнд эзлэх байр суурь казахуудын хувьд нэн онцгой. Казахстаны одоогийн нутаг дэвсгэр,хил хязгаар Зүчи болон түүний хүү Батын үүсгэн байгуулсан Алтан орд улсын үеэс хадгалагдсаар ирсэн агаад Зүчийн хүү Тогоонтөмөрийн удмынхан улам бататгажээ. Жанибек,Керей нар 1456 онд казахын анхны тулгар төрийг байгуулснаас эхлээд харийн булаан эзлэгчидтэй он удаан жил тэмцэлдсээр 1847 онд амь үрэгдсэн хаан Кенег хүртэлх төрийн бүх тэргүүн нар Зүчийн үе залгамжлагчид байсан юм.Тэр тусмаа улс үндэстний эрх чөлөө тусгаар тогтнол,үнэт баялаг бүхнийг хамгаалан батжуулахад Хасим,Есим,Барааг, Жангир,Тавке, Аблай нарын хаадууд, их эрдэмтэн Шохан Валиханов томоохон түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ. Зүчийн удмынхныг "төре" омгийнхон гэдэг, Төр барьдаг дээд язгууртан гэсэн утгатай. Тэд Казахстан, Шинжиан, Баян-өлгийд оршин суудаг, сая гарсан хүн амтай бөгөөд сталинчиллын үеийн улс төрийн хэлмэгдэлд ал ь алинаас нь цөөнгүй төречүүд өртсөн түүхтэй.

Р.Шынай (eh survalj www.kazakh.blog.banjig.net)

Тагнайн судас шиг салшгvй Танну-Тува Ард Улс

Бүгд найрамдах Тува улсын товч танилцуулга

Газар нутаг 168.604 km²
Иргэн 313.940 Einw. ( 2009[1] сарын байдлаар)
Хүн амын нягтрал 1,9 Ew./km²
Нийслэл Kизил
Хэл Тува, Монгол, орос
Оршин суугч оросууд (20,1 %) (2002оны байдлаар )
Ерөнхийлөгч Шолба-Хар Өл
Байгуулагдсан 11. Oktober 1944
Тагнайн судас шиг салшгvй Танну-Тува Ард Улс

Урианхайчууд угийн эрэлхэг дайчин хvмvvс. Эзэн Чингис хаанд хvчээн єгч явсан эрэмгий баатар Сvбээдэй, Хубилай хаанд насаараа зvтгэж ирсэн Сvбээдэйн хvv сvр жавхлант Урианхайдай баатар, бvгд л Монголын тvvхэнд "ойн иргэд" нэрээр алдаршсан удмын анчин урианхайчуудын vр сад. Ахуйн соёл, аж амьдрал, шашин шvтлэг нь бидний адил, нvvдэлчин тvрэг хэлтэн урайнхайчууд хэдэн зууны турш Монголын хязгаар нутгийг манаж ирсэн, тэд хэзээ ч єєрсдийгєє Монголоос салаад явчихна гэж бодож байгаагvй болов уу.1911 онд Манж Чин Улс унаж Монгол тусгаар тогтнолоо зарлахчихаад Оросын гарыг харж байсан тэр vед Хаант Орос цэргээ Белоцарскт оруулаад авсан. 1915 оны Хиагтын хэлцээрээр Монголыг Хятадад vлдээхээр болж, 1919 онд Монголын автономит тєр Хятадад бvрэн унасан. Чоно борооноор гэгчээр 1921 онд Оросууд Халхын бvх хошуунаас Дээд Шивээнд (шивээ, Монголоор "харуул") очсон "Шороотын Цэвээнvvдэд" Орос дах нємруулж винтов буу бариулан, Енисэй мєрнийг єгсєн уруудуулж хэд давхиулаад "Тусгаар тогтносон Тува Улс бий боллоо" гэж зарлан тунхаглаж Урианхайн хязгаарыг Монголоос салгах бодлогоо хэрэгжvvлж чадсан. Євдєг сєхрєн єндийх чадалгvй байсан Монгол Улс єєдєєс нь юу ч хэлж чадаагvй. Єєрєєр хэлбэл "гарын таван хурууны нэгийг нь ингэж хэрчиж авсантай" адил болсон юм. Тэр "Шороотын Цэвээнvvдийн" барьж явсан туган дээр Монгол vсгээр Монгол хэлээр "Танну-Тува Ард Улсийн Эв Хамт Намын Туг" гэж бичсэн байдаг. Тvvх бол хэвээрээ л vлдэх ёстой, хэн дуртай пролетари Оросын єєрчилж бичих эд биш ээ. Тувагийн нийслэл Кизил. Уг нь Кизилхот гэж нэрлэж байсан бєгєєд Туваг Монголоос бvрэн тусгаар тогтносныг нь харуулахын тулд "хот" гэсэн дагварыг албаар хассан. Кизил нь "улаан" гэсэн тvрэг vг. Энэ хотын буурь нь Белоцарск гэдэг тосгон байжээ. Єлєн нvдтэй Оросын худалдаачид олзны vнэрээр олширсоор байгаад Улуг-Хэм (Енисэй) мєрний хєвєєнд (манай урианхай хязгаарт) ирж сууршин анхны хот тосгоноо байгуулж эхлэхэд сайхан сэтгэлтэй Монголчууд "Баатар Цагаан хааны vр сад" гэж тэднийг нэрлээд тvvнээсээ эх авч "Белоцарск" гэж тосгоноо нэрлэжээ. Оросын хааныг урианхайчууд "Цагаан Баатар" хаан гэж дуудаж тvvнийг Цагаан дарь эхийн бvрэлбаа хэмээн хvндэтгэж явсан байна. Буриадын Номч мэргэн Агваан Доржиев Ст. Петербург-т Чойнхорын дацангаа босгохдоо цагаан дарь эх бурханыг хоёрдугаар Николай хаанд єргєж байсан нь мєн ийм учиртай. 200,000 гаруй мянган мал сvрэг, 55,000 хvн амтай Тувагийн нутаг тухайн vедээ зургаан хошуудад хуваагдаж байжээ. Тvvнд Зvvн-Кэмчик (Зvvн гол), Баруун-Кэмчик (Баруун гол), Каа-Кэм (Хаагийн гол), Улук-Кэм (Их мєрєн буюу Енисэй), Тэс-Кэм (Тэсийн гол), Тожу хошууд байжээ. Тожу хошуунд голдуу цаатангууд амьдардаг байна. Тувагийн ихэнх нутаг нь тайга бєгєєд тэд голдуу ойн анчид байсан бєлгєє. Баян Тайга, Мєнгєн Тайгуудад гадаад хvн анчинтай тааралдахад "Хайрхан єршєє" гээд ангийнхаа дээжийг ууландаа єргєж байсныг єєрийнхєє тэмдэглэл номдоо бичин vлдээсэн явдал бий. Туваг гардан байгуулсан хvмvvс Оюуны Данзай, Олдох-Уулын Кэмчик-Уул, Хууларын Дондог, Буриадын Гэндэндармаа Нацов (Дотоод яам), Буриадын Богданов (Коминтерн), Цэдэв-Уул Танов, Салчикийн Тогоо, Оюуны Дарьт, Оюуны Чvнчvг-Уул гээд олон хvмvvс бий. 1921 оноос хойш Москвагийн КУТВ-т (Коммиссарский Университет Трудяшихская Востока) бэлтгэгдсэн Оросын талыг барьсан сэхээтнvvдтэй болсон тул Оросын зєвлєгч нар тэднээр Монголчуудын халааг хийж, 1931 онд Монгол хэлийг албан ёсоор хэрэглэхээ больсон. Тэр сэхээтнvvдээс єєрийн гэсэн бодолтой хvмvvсvvд нь Оросын бууны хараагаар орчлонгоос арилж, єрєєлд толгойгоо мэдvvлсэн нь Туваг Оросын хавсарга болгоход морь нохой мэт зvтгэсэн аж. Тодруулбаас: Сангийн сайд, Тєлєвлєгєєний хороон дарга явсан Оюуны Данзай Пан-Монголын хэргээр 1938 оны 10 сарын 13-д буудуулсан. Лам гаралтай Хууларын Дондог 26-29 онд ерєнхий сайд хийж байгаад Монголтой нэгдэх гэсэн асуудлаар 1930 онд буудуулсан. 1925 онд Дотоодыг хамгаалах газрыг байгуулан 1929 он хуртэл даргаар нь ажилласан Олдох-Уулын Кэмчик-Уул 1929-1931 онд Улсын Бага Хурлын дарга, 1933-1928 онуудад ерєнхий сайд хийж яваад Оросод нэгдэхгvй гэж алзалдсаны тєлєє хувьсгалын эсэргvv хэргээр 1939 онд буудуулж тvvний зураг нь хэвлэгдсэн бvх ном сонинг хураан шатаагдсан байна. Хулчигараараа алдартай Салчикийн Тогоо Туваг Оросод нэгтгэж, "Буурай орны ємнєєс буруу vлгэр дуурайлал vзvvллээ" гэж маршал Чойбалсанд элэгдvvлж явахав дээ. Тува нар Оросод шууд захирагдахыг хvсээгvй учир 1924 оны Монголын тунхаглалын давлгаанаар Хэмчикийн хавьд Монголтой нэгдэх хєдєлгєєн єрнєж Минушинскаас ирсэн морин цэрэгт дарагдсан. Тувачууд "хvний нохой идэхээр єєрийн нохой идэг" гэсэн бодлоор Монголд нэгдэх гэж олон удаа зvтгэж байжээ. Тэр vед Монгол ч гэсэн дотроо баяртай ч гаднаа дуугvйхэн Оросын байрыг харж байлаа. Тувад ах нар ямар туршилт хийнэ тvvнийгээ Монголд мєн хийнэ, Монголд ямар туршилт хийнэ, тvvнийгээ Тувад давтана. Шинэ эргэлтийн бодлого, 38 оны их аллага, хvрээ хийдийг устгах хєдєлгєєн, таван жилийн тєлєвлєгєє гээд бvгд адил юм. Ийнхvv Оросууд Туваг далан жил тамлахдаа тэдний "Монголоо" гэсэн сэтгэлийг бvрэн угааж чаджээ. Монгол ядарсаар эрхтэнvvд нь гуйлга гуйдаг "Мєнгє Ол" Улс болохын даваан дээрх єнєє vед баруун хязгаараас ядахдаа тэрсvv сэтгэлтэй урайнхайн торгуудууд байдаг малыг нь тууж идсээр Тува Улсыг "Тууваа" Улс болгох нээ. Тувагийн малын хулгайчийн "Тувад турж vхсэнээс Монголын шоронд vхсэн нь дээр" гэдэг vг нэгийг бодогдуулж байна.

Өвөр Монгол өвгөн юу ярив? Бичлэг үзээрэй!

Өвөр Монголчууд 60 гаруй жилийн өмнөөс одоог хүртэл Хятадын Коминист намын хатуу зэрлэг бодлогод нухлагдаж байна. Мянга мянган баатарлаг эх орончдоо хятадуудад алдсан ч одоог хүртэл тусгаар тогнол, эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцсээр байгаа билээ.

Бичлэг үзээрэй!